نوێ: ڕێبەرێکی پوخت بۆ بەڕێوەبەری سیستمی لینوکس

ڕێبەرێکی پوخت بۆ بەڕێوەبەری سیستمی لینوکس
  • بەروار: ٢٠٢٦/١١/٢٢
  • خوێندن: ٦ خولەک
  • ژ.وشە: ١,١٩٠ وشە

پێشەکی

ئەم زنجیرەیە ڕێبەرێکی کرداریی کوردییە بۆ فێربوونی بەڕێوەبردنی سێرڤەرەکانی لینوکس، لە یەکەم پەیوەندییەوە بە سێرڤەر تا دامەزراندنی ئەپێکی تەواو لەسەر سێرڤەرێکی ڕاستەقینە.

بەشی هەرە زۆری سێرڤەرەکانی ئینتەرنێت، لە ماڵپەڕ و ئەپی مۆبایلەوە تا داتابەیس و سیستەمی بانکی، لەسەر لینوکس کار دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرچاوەی تەکنیکیی ورد بە زمانی کوردی زۆر کەمە و زۆربەی فێرخوازان ناچارن پشت بە سەرچاوەی ئینگلیزی یان عەرەبی ببەستن.

ئەم زنجیرەیە بۆ ئەم کەسانەیە:

  • قوتابیانی بەشەکانی کۆمپیوتەر و IT کە دەیانەوێت لە تیۆرییەوە بچنە سەر کرداری.
  • پەرەپێدەرانی وێب و مۆبایل کە دەیانەوێت سێرڤەری پرۆژەکانیان خۆیان بەڕێوەی ببەن.
  • هەر کەسێک کە دەیەوێت ببێتە بەڕێوەبەری سیستەم (System Administrator).

پێویست ناکات پێشتر ئەزموونی لینوکست هەبێت. تەنها پێویستە ئاشنای بەکارهێنانی کۆمپیوتەر بیت و ئامادە بیت فەرمان بنووسیت، هەڵە بکەیت و لە هەڵەکانت فێر ببیت.

بەڕێوەبەری سیستەم کێیە؟

بەڕێوەبەری سیستەم ئەو کەسەیە کە بەرپرسە لەوەی سێرڤەرەکان بە بەردەوامی کار بکەن، پارێزراو بن و داتاکانیان لەدەست نەچێت. کارەکەی کەمتر نووسینی کۆدە و زیاتر ڕێکخستن، چاودێریکردن و چارەسەرکردنی کێشەیە.

کارە ڕۆژانەییەکانی بریتین لەمانە:

  • دروستکردن و بەڕێوەبردنی هەژماری بەکارهێنەران و دیاریکردنی مۆڵەتەکانیان.
  • دامەزراندن و نوێکردنەوەی پاکێج و نەرمەکاڵاکان.
  • ڕێکخستنی تۆڕ، دیواری ئاگرین و خزمەتگوزارییەکانی وەک وێب سێرڤەر و بنکەدراوە.
  • چاودێریکردنی بەکارهێنانی پرۆسێسەر، بیرگە و دیسک.
  • وەرگرتنی باکئەپ و تاقیکردنەوەی گەڕاندنەوەی.
  • خوێندنەوەی لۆگەکان بۆ دۆزینەوەی هۆکاری کێشەکان.
  • خۆکارکردنی کارە دووبارەکان بە سکریپت.

خاڵی سەرەکی: بەڕێوەبەری باش ئەو کەسە نییە کە هەموو فەرمانەکانی لەبەرە. بەڵکوو ئەو کەسەیە کە دەزانێت لە کوێ بگەڕێت و چۆن کێشەیەک هەنگاو بە هەنگاو شی بکاتەوە.

لینوکس چۆن کار دەکات؟

لینوکس لە چەند چینێک پێکهاتووە کە هەر یەکەیان کارێکی دیاریکراو دەکات. تێگەیشتن لەم چینانە یارمەتیت دەدات بزانیت هەر فەرمانێک لە کوێ کار دەکات و کێشەیەک لە کوێوە سەرچاوە دەگرێت.

  • ناوک (Kernel): دڵی سیستەمەکەیە. پەیوەندی نێوان نەرمەکاڵا و ڕەقەکاڵا ڕێک دەخات و بیرگە، پرۆسە و ئامێرەکان بەڕێوە دەبات.
  • systemd: یەکەم پرۆسەیە کە دوای ناوک دەست پێ دەکات. خزمەتگوزارییەکان دەخاتە کار، دەیانوەستێنێت و چاودێرییان دەکات.
  • شێڵ (Shell): ئەو بەرنامەیەیە کە فەرمانەکانی تۆ وەردەگرێت و دەیانگەیەنێتە سیستەم. لە زۆربەی دابەشکراوەکاندا شێڵی بنەڕەتی بریتییە لە Bash.
  • بەرنامە و خزمەتگوزارییەکان: وەک Nginx، PostgreSQL و OpenSSH، کە لە سەرووی ئەم چینانەوە کار دەکەن.

هەر چینێک لەسەر چینی خوارەوەی خۆی کار دەکات

فەرمانەکانی تۆ لە شێڵەوە دەچنە ژوورەوە، و ناوک دەیانگەیەنێتە ڕەقەکاڵا.

هەموو شتێک پەڕگەیە (فایل)

یەکێک لە بنەماکانی لینوکس ئەوەیە کە نزیکەی هەموو شتێک وەک پەڕگە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، تەنانەت دیسک و ئامێرەکانیش. هەموو پەڕگەکان لە ژێر یەک ڕەگدان کە بە / نیشان دەدرێت. لە لینوکسدا وەک Windows درایڤی C: و D: بوونی نییە.

گرنگترین بوخچەکانی (فۆڵدەرەکانی) ژێر ڕەگ ئەمانەن:

بوخچە و ڕێڕەوەکەیچی تێدایە
/etcپەڕگەکانی ڕێکخستن (configuration)
/varداتای گۆڕاو، وەک لۆگەکان لە /var/log
/homeبوخچەی تایبەتی بەکارهێنەران
/rootبوخچەی تایبەتی بەکارهێنەری root
/usrبەرنامە و کتێبخانە دامەزراوەکان
/tmpپەڕگە کاتییەکان
/devئامێرەکان، وەک دیسکەکان
/procزانیاریی زیندووی ناوک و پێڤاژۆکان (پرۆسەکان)
/bootپەڕگەکانی دەستپێکردنی سیستەم و ناوک

لە بابەتی دووەمدا بە وردی بەناو ئەم بوخچانەدا دەگەڕێین.

کام دیسترۆ هەڵبژێرین؟

لەم زنجیرەیەدا Ubuntu Server 26.04 LTS بەکار دێنین. هۆکارەکەی ئەوەیە کە لەسەر VPS و سێرڤەری هەوریدا زۆر باوە و سەرچاوەی فێربوونی زۆری هەیە.

LTS کورتکراوەی Long Term Supportە، واتە «پشتگیریی درێژخایەن». Ubuntu 26.04 LTS لە نیسانی 2026 بڵاوکرایەوە و تا نیسانی 2031 نوێکردنەوەی ئاسایشی وەردەگرێت (سەرچاوە). بۆ سێرڤەر هەمیشە وەشانی LTS هەڵبژێرە.

دیسترۆیەکی تری کە زۆر دەیبینیت Rocky Linuxە، کە لە بنەماڵەی Red Hatە و لە کۆمپانیا گەورەکاندا بەکار دێت. جیاوازییە سەرەکییەکانیان ئەمانەن:

تایبەتمەندیUbuntu ServerRocky Linux
بنەماڵەDebianRed Hat (RHEL)
بەڕێوەبەری گورزە (پاکێج)aptdnf
جۆری گورزە.deb.rpm
فایەروۆڵی باوufwfirewalld
مۆدیولی ئاسایشAppArmorSELinux
گرووپی بەڕێوەبەرانsudowheel
شوێنی باوVPS، هەور و کۆمپانیا بچووکەکانکۆمپانیا و دامەزراوە گەورەکان

زۆربەی فەرمانەکان لە هەر دووکیاندا وەکو یەکن. کاتێک Ubuntu فێر بوویت، گواستنەوە بۆ Rocky تەنها فێربوونی ئەو چەند جیاوازییەیە. لە کۆتایی هەر بابەتێکدا، ئەگەر جیاوازییەک هەبێت، بە کورتی باسی دەکەین.

نەخشەی زنجیرەکە

زنجیرەکە لە ٢٤ بابەت و پێنج قۆناغ پێکدێت. هەر بابەتێک شتێکی نوێ بۆ هەمان سێرڤەر زیاد دەکات، بۆیە لە کۆتاییدا سێرڤەرێکی تەواو و پارێزراوت دەبێت.

قۆناغی یەکەم: بناغە و بابەتە بنەڕەتییەکان

  1. ئامادەکردنی تاقیگە و یەکەم پەیوەندی بە SSH
  2. پێکهاتەی فایل سیستەم
  3. فەرمانە سەرەکییەکانی تێرمیناڵ
  4. دەستکاریکردنی فایل بە nano و vim

قۆناغی دووەم: بەڕێوەبردنی ڕۆژانە

  1. بەکارهێنەر، گرووپ و sudo
  2. مۆڵەتەکان: chmod و chown
  3. بەڕێوەبردنی گورزە بە apt
  4. پرۆسەکان و systemd
  5. دیسک، پارتیشن و LVM
  6. کارە خشتەکراوەکان: cron و systemd timers

قۆناغی سێیەم: تۆڕ و سێرڤەر

  1. بنەماکانی تۆڕ: ip، ss و DNS
  2. SSH بە قووڵی: کلیل و داخستنی چوونەژوورەوە بە پاسۆرد
  3. فایەروۆڵ بە ufw
  4. Nginx وەک وێب سێرڤەر و reverse proxy
  5. بڕوانامەی SSL بە Let’s Encrypt

قۆناغی چوارەم: ئاسایش و بەردەوامی

  1. بەهێزکردنی سێرڤەر: fail2ban و نوێکردنەوەی خۆکار
  2. AppArmor و SELinux
  3. لۆگەکان و دۆزینەوەی کێشە
  4. باکئەپ و گەڕاندنەوە
  5. نووسینی سکریپتی Bash

قۆناغی پێنجەم: پێشکەوتوو

  1. PostgreSQL: دامەزراندن، بەکارهێنەر و باکئەپ
  2. Docker بۆ بەڕێوەبەری سیستەم
  3. چاودێریکردنی سێرڤەر
  4. پرۆژەی کۆتایی: دامەزراندنی ئەپێکی تەواو لە سفرەوە

ناونیشانی هەر بابەتێک دوای بڵاوکردنەوەی دەبێتە بەستەر، بۆیە ئەم بابەتە وەک ناوەڕۆکی هەموو زنجیرەکە کار دەکات.

تاقیگەکەت ئامادە بکە

باشترین ڕێگا بۆ فێربوونی لینوکس هەڵەکردنە لە شوێنێکدا کە زیانی نەبێت. بۆیە پێش بابەتی داهاتوو، تاقیگەیەکی بچووک ئامادە بکە. سێ هەڵبژاردەت هەیە:

هەڵبژاردەتێچووگونجاوە بۆ
بزوێنەری وەهمی (VirtualBox یان VMware)بێبەرامبەرفێربوون لەسەر لاپتۆپی خۆت، بەبێ ئینتەرنێتی بەردەوام
Multipassبێبەرامبەردروستکردنی خێرای Ubuntu بە یەک فەرمان
VPSی هەرزانچەند دۆلارێک لە مانگێکدائەزموونی سێرڤەری ڕاستەقینە و IPی گشتی

بۆ مەکینەی مەجازی، ٢ گێگابایت RAM، ٢٠ گێگابایت دیسک و دوو CPU بەسە. ئەگەر دڵنیا نیت، بە مەکینەی مەجازی دەست پێ بکە؛ بێبەرامبەرە و دەتوانیت هەر کاتێک بیسڕیتەوە و لە سفرەوە دەست پێ بکەیتەوە.

ڕاهێنانی یەکەم

  • یەکێک لە سێ هەڵبژاردەکە دیاری بکە.
  • Ubuntu Server 26.04 LTS لە ماڵپەڕی فەرمییەوە دابەزێنە و دایبمەزرێنە.
  • بە بەکارهێنەرەکەت بچۆ ژوورەوە و ئەم پێنج فەرمانە جێبەجێ بکە.
whoami        # ناوی بەکارهێنەری ئێستا
hostnamectl   # ناوی سێرڤەر و وەشانی سیستەم
uname -r      # وەشانی کێرنڵ
df -h         # بۆشایی دیسک
free -h       # بەکارهێنانی بیرگە

تێبینی بکە هەر فەرمانێک چی پیشان دەدات. لە بابەتەکانی داهاتوودا یەک بە یەک بە وردی ڕوونیان دەکەینەوە.

فەرهەنگۆکی زاراوەکان

ئەم زاراوانە بە درێژایی زنجیرەکە بەکار دێن. لە یەکەم جاردا وشە ئینگلیزییەکە لەناو کەوانەدا دەنووسین، بۆ ئەوەی بتوانیت لە سەرچاوە ئینگلیزییەکانیشدا بگەڕێیت.

ئینگلیزیکوردیواتا
Serverڕاژەکار یان سێرڤەرکۆمپیوتەرێک کە خزمەتگوزاری پێشکەشی کۆمپیوتەری تر دەکات
Distribution (Distro)دابەشکراوەوەشانێکی تەواوی لینوکس، وەک Ubuntu یان Rocky
Kernelناوکدڵی سیستەمی کارپێکردن
Shellشێڵئەو بەرنامەیەی فەرمانەکان وەردەگرێت
Terminalتێرمیناڵپەنجەرەی نووسینی فەرمان
Commandفەرمانفەرمانێک کە بۆ سیستەم دەنووسرێت
Directoryبوخچەشوێنی کۆکردنەوەی فایلەکان
Pathڕێڕەوناونیشانی پەڕگەیەک، وەک /etc/hosts
User / Groupبەکارهێنەر / گرووپهەژمارێک و کۆمەڵێک هەژمار
Permissionمۆڵەتمافی خوێندنەوە، نووسین و جێبەجێکردن
Packageگورزەبەرنامەیەکی ئامادە بۆ دامەزراندن
Repositoryکۆگای گورزەسێرڤەرێک کە پاکێجەکانی لێ دادەبەزێنرێت
Processپرۆسەبەرنامەیەک کە لە کاردایە
Serviceخزمەتگوزاریپرۆسەیەک کە لە پاشبنەوە بەردەوام کار دەکات
Configurationڕێکخستنگۆڕینی ڕەفتاری بەرنامەیەک لە ڕێگەی فایلەوە
Logلۆگ (تۆمار)تۆماری ڕووداوەکانی سیستەم
Firewallدیواری ئاگرینڕێگری لە پەیوەندییە نەخوازراوەکان
Backupباکئەپکۆپییەکی پاشەکەوتکراوی داتا
Hardeningبەهێزکردنکەمکردنەوەی خاڵە لاوازەکانی سێرڤەر

پرسیارە باوەکان

پێویستە پرۆگرامساز بم؟

نەخێر. بەڕێوەبردنی سیستەم پرۆگرامسازی ناوێت.

دەتوانم لەسەر Windows فێر ببم؟

بەڵێ. بزوێنەری مەجازی یان Multipass لەسەر Windows کار دەکەن. WSLیش هەیە، بەڵام بزوێنەری مەجازی لە سێرڤەری ڕاستەقینە نزیکترە.

بۆچی ڕووکاری گرافیکی بەکار ناهێنین؟

سێرڤەرەکان بەزۆری ڕووکاری گرافیکییان نییە. تێرمیناڵ خێراترە، سەرچاوەی کەمتر بەکار دێنێت و دەتوانرێت بە سکریپت ئۆتۆمەیت بکرێت.

ئەی کۆنترۆڵ پانێڵەکانی وەک cPanel؟

پانێڵەکان کاری ڕۆژانە ئاسان دەکەن. بەڵام کاتێک شتێک تێک دەچێت، تێرمیناڵ تاکە ڕێگایە. ئەوەی بزانێت تێرمیناڵ بەکاربهێنێت و فەرمان بدات، پانێڵیش باشتر بەکار دێنێت.

تەواوکردنی زنجیرەکە چەند کاتی دەوێت؟

ئەگەر هەفتەی یەک بابەت بخوێنیتەوە و ڕاهێنانەکانی بکەیت، نزیکەی شەش مانگ دەخایەنێت. بەردەوامی لە خێرایی گرنگترە.

پوختە و بابەتی داهاتوو

  • بەڕێوەبەری سیستەم بەرپرسی کارکردن، پاراستن و چاودێریکردنی سێرڤەرەکانە.
  • لینوکس لە ناوک، systemd، شێڵ و بەرنامەکان پێکهاتووە، و هەموو پەڕگەکانی لە ژێر ڕەگی / دان.
  • لەم زنجیرەیەدا Ubuntu Server 26.04 LTS بەکار دێنین و جیاوازییەکانیشی لەگەڵ Rocky Linux باس دەکەین.
  • پێش بابەتی داهاتوو، تاقیگەکەت ئامادە بکە و ڕاهێنانی یەکەم تەواو بکە.

لە بابەتی یەکەمدا Ubuntu Server هەنگاو بە هەنگاو دادەمەزرێنین و بۆ یەکەم جار بە SSH پەیوەندیی پێوە دەکەین. ئەگەر لە ئامادەکردنی تاقیگەکەدا تووشی کێشە بوویت، لە بەشی لێدوانەکاندا بینووسە.