پێشەکی
ئەم زنجیرەیە ڕێبەرێکی کرداریی کوردییە بۆ فێربوونی بەڕێوەبردنی سێرڤەرەکانی لینوکس، لە یەکەم پەیوەندییەوە بە سێرڤەر تا دامەزراندنی ئەپێکی تەواو لەسەر سێرڤەرێکی ڕاستەقینە.
بەشی هەرە زۆری سێرڤەرەکانی ئینتەرنێت، لە ماڵپەڕ و ئەپی مۆبایلەوە تا داتابەیس و سیستەمی بانکی، لەسەر لینوکس کار دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرچاوەی تەکنیکیی ورد بە زمانی کوردی زۆر کەمە و زۆربەی فێرخوازان ناچارن پشت بە سەرچاوەی ئینگلیزی یان عەرەبی ببەستن.
ئەم زنجیرەیە بۆ ئەم کەسانەیە:
- قوتابیانی بەشەکانی کۆمپیوتەر و IT کە دەیانەوێت لە تیۆرییەوە بچنە سەر کرداری.
- پەرەپێدەرانی وێب و مۆبایل کە دەیانەوێت سێرڤەری پرۆژەکانیان خۆیان بەڕێوەی ببەن.
- هەر کەسێک کە دەیەوێت ببێتە بەڕێوەبەری سیستەم (System Administrator).
پێویست ناکات پێشتر ئەزموونی لینوکست هەبێت. تەنها پێویستە ئاشنای بەکارهێنانی کۆمپیوتەر بیت و ئامادە بیت فەرمان بنووسیت، هەڵە بکەیت و لە هەڵەکانت فێر ببیت.
بەڕێوەبەری سیستەم کێیە؟
بەڕێوەبەری سیستەم ئەو کەسەیە کە بەرپرسە لەوەی سێرڤەرەکان بە بەردەوامی کار بکەن، پارێزراو بن و داتاکانیان لەدەست نەچێت. کارەکەی کەمتر نووسینی کۆدە و زیاتر ڕێکخستن، چاودێریکردن و چارەسەرکردنی کێشەیە.
کارە ڕۆژانەییەکانی بریتین لەمانە:
- دروستکردن و بەڕێوەبردنی هەژماری بەکارهێنەران و دیاریکردنی مۆڵەتەکانیان.
- دامەزراندن و نوێکردنەوەی پاکێج و نەرمەکاڵاکان.
- ڕێکخستنی تۆڕ، دیواری ئاگرین و خزمەتگوزارییەکانی وەک وێب سێرڤەر و بنکەدراوە.
- چاودێریکردنی بەکارهێنانی پرۆسێسەر، بیرگە و دیسک.
- وەرگرتنی باکئەپ و تاقیکردنەوەی گەڕاندنەوەی.
- خوێندنەوەی لۆگەکان بۆ دۆزینەوەی هۆکاری کێشەکان.
- خۆکارکردنی کارە دووبارەکان بە سکریپت.
خاڵی سەرەکی: بەڕێوەبەری باش ئەو کەسە نییە کە هەموو فەرمانەکانی لەبەرە. بەڵکوو ئەو کەسەیە کە دەزانێت لە کوێ بگەڕێت و چۆن کێشەیەک هەنگاو بە هەنگاو شی بکاتەوە.
لینوکس چۆن کار دەکات؟
لینوکس لە چەند چینێک پێکهاتووە کە هەر یەکەیان کارێکی دیاریکراو دەکات. تێگەیشتن لەم چینانە یارمەتیت دەدات بزانیت هەر فەرمانێک لە کوێ کار دەکات و کێشەیەک لە کوێوە سەرچاوە دەگرێت.
- ناوک (Kernel): دڵی سیستەمەکەیە. پەیوەندی نێوان نەرمەکاڵا و ڕەقەکاڵا ڕێک دەخات و بیرگە، پرۆسە و ئامێرەکان بەڕێوە دەبات.
- systemd: یەکەم پرۆسەیە کە دوای ناوک دەست پێ دەکات. خزمەتگوزارییەکان دەخاتە کار، دەیانوەستێنێت و چاودێرییان دەکات.
- شێڵ (Shell): ئەو بەرنامەیەیە کە فەرمانەکانی تۆ وەردەگرێت و دەیانگەیەنێتە سیستەم. لە زۆربەی دابەشکراوەکاندا شێڵی بنەڕەتی بریتییە لە Bash.
- بەرنامە و خزمەتگوزارییەکان: وەک Nginx، PostgreSQL و OpenSSH، کە لە سەرووی ئەم چینانەوە کار دەکەن.
هەر چینێک لەسەر چینی خوارەوەی خۆی کار دەکات

فەرمانەکانی تۆ لە شێڵەوە دەچنە ژوورەوە، و ناوک دەیانگەیەنێتە ڕەقەکاڵا.
هەموو شتێک پەڕگەیە (فایل)
یەکێک لە بنەماکانی لینوکس ئەوەیە کە نزیکەی هەموو شتێک وەک پەڕگە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، تەنانەت دیسک و ئامێرەکانیش. هەموو پەڕگەکان لە ژێر یەک ڕەگدان کە بە / نیشان دەدرێت. لە لینوکسدا وەک Windows درایڤی C: و D: بوونی نییە.
گرنگترین بوخچەکانی (فۆڵدەرەکانی) ژێر ڕەگ ئەمانەن:
| بوخچە و ڕێڕەوەکەی | چی تێدایە |
|---|---|
/etc | پەڕگەکانی ڕێکخستن (configuration) |
/var | داتای گۆڕاو، وەک لۆگەکان لە /var/log |
/home | بوخچەی تایبەتی بەکارهێنەران |
/root | بوخچەی تایبەتی بەکارهێنەری root |
/usr | بەرنامە و کتێبخانە دامەزراوەکان |
/tmp | پەڕگە کاتییەکان |
/dev | ئامێرەکان، وەک دیسکەکان |
/proc | زانیاریی زیندووی ناوک و پێڤاژۆکان (پرۆسەکان) |
/boot | پەڕگەکانی دەستپێکردنی سیستەم و ناوک |
لە بابەتی دووەمدا بە وردی بەناو ئەم بوخچانەدا دەگەڕێین.
کام دیسترۆ هەڵبژێرین؟
لەم زنجیرەیەدا Ubuntu Server 26.04 LTS بەکار دێنین. هۆکارەکەی ئەوەیە کە لەسەر VPS و سێرڤەری هەوریدا زۆر باوە و سەرچاوەی فێربوونی زۆری هەیە.
LTS کورتکراوەی Long Term Supportە، واتە «پشتگیریی درێژخایەن». Ubuntu 26.04 LTS لە نیسانی 2026 بڵاوکرایەوە و تا نیسانی 2031 نوێکردنەوەی ئاسایشی وەردەگرێت (سەرچاوە). بۆ سێرڤەر هەمیشە وەشانی LTS هەڵبژێرە.
دیسترۆیەکی تری کە زۆر دەیبینیت Rocky Linuxە، کە لە بنەماڵەی Red Hatە و لە کۆمپانیا گەورەکاندا بەکار دێت. جیاوازییە سەرەکییەکانیان ئەمانەن:
| تایبەتمەندی | Ubuntu Server | Rocky Linux |
|---|---|---|
| بنەماڵە | Debian | Red Hat (RHEL) |
| بەڕێوەبەری گورزە (پاکێج) | apt | dnf |
| جۆری گورزە | .deb | .rpm |
| فایەروۆڵی باو | ufw | firewalld |
| مۆدیولی ئاسایش | AppArmor | SELinux |
| گرووپی بەڕێوەبەران | sudo | wheel |
| شوێنی باو | VPS، هەور و کۆمپانیا بچووکەکان | کۆمپانیا و دامەزراوە گەورەکان |
زۆربەی فەرمانەکان لە هەر دووکیاندا وەکو یەکن. کاتێک Ubuntu فێر بوویت، گواستنەوە بۆ Rocky تەنها فێربوونی ئەو چەند جیاوازییەیە. لە کۆتایی هەر بابەتێکدا، ئەگەر جیاوازییەک هەبێت، بە کورتی باسی دەکەین.
نەخشەی زنجیرەکە
زنجیرەکە لە ٢٤ بابەت و پێنج قۆناغ پێکدێت. هەر بابەتێک شتێکی نوێ بۆ هەمان سێرڤەر زیاد دەکات، بۆیە لە کۆتاییدا سێرڤەرێکی تەواو و پارێزراوت دەبێت.
قۆناغی یەکەم: بناغە و بابەتە بنەڕەتییەکان
- ئامادەکردنی تاقیگە و یەکەم پەیوەندی بە SSH
- پێکهاتەی فایل سیستەم
- فەرمانە سەرەکییەکانی تێرمیناڵ
- دەستکاریکردنی فایل بە nano و vim
قۆناغی دووەم: بەڕێوەبردنی ڕۆژانە
- بەکارهێنەر، گرووپ و sudo
- مۆڵەتەکان: chmod و chown
- بەڕێوەبردنی گورزە بە apt
- پرۆسەکان و systemd
- دیسک، پارتیشن و LVM
- کارە خشتەکراوەکان: cron و systemd timers
قۆناغی سێیەم: تۆڕ و سێرڤەر
- بنەماکانی تۆڕ: ip، ss و DNS
- SSH بە قووڵی: کلیل و داخستنی چوونەژوورەوە بە پاسۆرد
- فایەروۆڵ بە ufw
- Nginx وەک وێب سێرڤەر و reverse proxy
- بڕوانامەی SSL بە Let’s Encrypt
قۆناغی چوارەم: ئاسایش و بەردەوامی
- بەهێزکردنی سێرڤەر: fail2ban و نوێکردنەوەی خۆکار
- AppArmor و SELinux
- لۆگەکان و دۆزینەوەی کێشە
- باکئەپ و گەڕاندنەوە
- نووسینی سکریپتی Bash
قۆناغی پێنجەم: پێشکەوتوو
- PostgreSQL: دامەزراندن، بەکارهێنەر و باکئەپ
- Docker بۆ بەڕێوەبەری سیستەم
- چاودێریکردنی سێرڤەر
- پرۆژەی کۆتایی: دامەزراندنی ئەپێکی تەواو لە سفرەوە
ناونیشانی هەر بابەتێک دوای بڵاوکردنەوەی دەبێتە بەستەر، بۆیە ئەم بابەتە وەک ناوەڕۆکی هەموو زنجیرەکە کار دەکات.
تاقیگەکەت ئامادە بکە
باشترین ڕێگا بۆ فێربوونی لینوکس هەڵەکردنە لە شوێنێکدا کە زیانی نەبێت. بۆیە پێش بابەتی داهاتوو، تاقیگەیەکی بچووک ئامادە بکە. سێ هەڵبژاردەت هەیە:
| هەڵبژاردە | تێچوو | گونجاوە بۆ |
|---|---|---|
| بزوێنەری وەهمی (VirtualBox یان VMware) | بێبەرامبەر | فێربوون لەسەر لاپتۆپی خۆت، بەبێ ئینتەرنێتی بەردەوام |
| Multipass | بێبەرامبەر | دروستکردنی خێرای Ubuntu بە یەک فەرمان |
| VPSی هەرزان | چەند دۆلارێک لە مانگێکدا | ئەزموونی سێرڤەری ڕاستەقینە و IPی گشتی |
بۆ مەکینەی مەجازی، ٢ گێگابایت RAM، ٢٠ گێگابایت دیسک و دوو CPU بەسە. ئەگەر دڵنیا نیت، بە مەکینەی مەجازی دەست پێ بکە؛ بێبەرامبەرە و دەتوانیت هەر کاتێک بیسڕیتەوە و لە سفرەوە دەست پێ بکەیتەوە.
ڕاهێنانی یەکەم
- یەکێک لە سێ هەڵبژاردەکە دیاری بکە.
- Ubuntu Server 26.04 LTS لە ماڵپەڕی فەرمییەوە دابەزێنە و دایبمەزرێنە.
- بە بەکارهێنەرەکەت بچۆ ژوورەوە و ئەم پێنج فەرمانە جێبەجێ بکە.
whoami # ناوی بەکارهێنەری ئێستا
hostnamectl # ناوی سێرڤەر و وەشانی سیستەم
uname -r # وەشانی کێرنڵ
df -h # بۆشایی دیسک
free -h # بەکارهێنانی بیرگە
تێبینی بکە هەر فەرمانێک چی پیشان دەدات. لە بابەتەکانی داهاتوودا یەک بە یەک بە وردی ڕوونیان دەکەینەوە.
فەرهەنگۆکی زاراوەکان
ئەم زاراوانە بە درێژایی زنجیرەکە بەکار دێن. لە یەکەم جاردا وشە ئینگلیزییەکە لەناو کەوانەدا دەنووسین، بۆ ئەوەی بتوانیت لە سەرچاوە ئینگلیزییەکانیشدا بگەڕێیت.
| ئینگلیزی | کوردی | واتا |
|---|---|---|
| Server | ڕاژەکار یان سێرڤەر | کۆمپیوتەرێک کە خزمەتگوزاری پێشکەشی کۆمپیوتەری تر دەکات |
| Distribution (Distro) | دابەشکراوە | وەشانێکی تەواوی لینوکس، وەک Ubuntu یان Rocky |
| Kernel | ناوک | دڵی سیستەمی کارپێکردن |
| Shell | شێڵ | ئەو بەرنامەیەی فەرمانەکان وەردەگرێت |
| Terminal | تێرمیناڵ | پەنجەرەی نووسینی فەرمان |
| Command | فەرمان | فەرمانێک کە بۆ سیستەم دەنووسرێت |
| Directory | بوخچە | شوێنی کۆکردنەوەی فایلەکان |
| Path | ڕێڕەو | ناونیشانی پەڕگەیەک، وەک /etc/hosts |
| User / Group | بەکارهێنەر / گرووپ | هەژمارێک و کۆمەڵێک هەژمار |
| Permission | مۆڵەت | مافی خوێندنەوە، نووسین و جێبەجێکردن |
| Package | گورزە | بەرنامەیەکی ئامادە بۆ دامەزراندن |
| Repository | کۆگای گورزە | سێرڤەرێک کە پاکێجەکانی لێ دادەبەزێنرێت |
| Process | پرۆسە | بەرنامەیەک کە لە کاردایە |
| Service | خزمەتگوزاری | پرۆسەیەک کە لە پاشبنەوە بەردەوام کار دەکات |
| Configuration | ڕێکخستن | گۆڕینی ڕەفتاری بەرنامەیەک لە ڕێگەی فایلەوە |
| Log | لۆگ (تۆمار) | تۆماری ڕووداوەکانی سیستەم |
| Firewall | دیواری ئاگرین | ڕێگری لە پەیوەندییە نەخوازراوەکان |
| Backup | باکئەپ | کۆپییەکی پاشەکەوتکراوی داتا |
| Hardening | بەهێزکردن | کەمکردنەوەی خاڵە لاوازەکانی سێرڤەر |
پرسیارە باوەکان
پێویستە پرۆگرامساز بم؟
نەخێر. بەڕێوەبردنی سیستەم پرۆگرامسازی ناوێت.
دەتوانم لەسەر Windows فێر ببم؟
بەڵێ. بزوێنەری مەجازی یان Multipass لەسەر Windows کار دەکەن. WSLیش هەیە، بەڵام بزوێنەری مەجازی لە سێرڤەری ڕاستەقینە نزیکترە.
بۆچی ڕووکاری گرافیکی بەکار ناهێنین؟
سێرڤەرەکان بەزۆری ڕووکاری گرافیکییان نییە. تێرمیناڵ خێراترە، سەرچاوەی کەمتر بەکار دێنێت و دەتوانرێت بە سکریپت ئۆتۆمەیت بکرێت.
ئەی کۆنترۆڵ پانێڵەکانی وەک cPanel؟
پانێڵەکان کاری ڕۆژانە ئاسان دەکەن. بەڵام کاتێک شتێک تێک دەچێت، تێرمیناڵ تاکە ڕێگایە. ئەوەی بزانێت تێرمیناڵ بەکاربهێنێت و فەرمان بدات، پانێڵیش باشتر بەکار دێنێت.
تەواوکردنی زنجیرەکە چەند کاتی دەوێت؟
ئەگەر هەفتەی یەک بابەت بخوێنیتەوە و ڕاهێنانەکانی بکەیت، نزیکەی شەش مانگ دەخایەنێت. بەردەوامی لە خێرایی گرنگترە.
پوختە و بابەتی داهاتوو
- بەڕێوەبەری سیستەم بەرپرسی کارکردن، پاراستن و چاودێریکردنی سێرڤەرەکانە.
- لینوکس لە ناوک، systemd، شێڵ و بەرنامەکان پێکهاتووە، و هەموو پەڕگەکانی لە ژێر ڕەگی
/دان. - لەم زنجیرەیەدا Ubuntu Server 26.04 LTS بەکار دێنین و جیاوازییەکانیشی لەگەڵ Rocky Linux باس دەکەین.
- پێش بابەتی داهاتوو، تاقیگەکەت ئامادە بکە و ڕاهێنانی یەکەم تەواو بکە.
لە بابەتی یەکەمدا Ubuntu Server هەنگاو بە هەنگاو دادەمەزرێنین و بۆ یەکەم جار بە SSH پەیوەندیی پێوە دەکەین. ئەگەر لە ئامادەکردنی تاقیگەکەدا تووشی کێشە بوویت، لە بەشی لێدوانەکاندا بینووسە.